خودکشی زهرا و برملاشدن روایت‌هایی از 'تحقیر، تبعیض و آزار جنسی' در دانشگاه

پدر زهرا خاوری اشک نمی‌ریخت، اما صدایش می‌لرزید. انگار شوکه شده بود. برایش گفته بودند که دخترش سخت بیمار شده و او باید زودتر به کابل بیاید. یونس از دایکندی، ولایت مرکزی افغانستان ساعت یازده شب راه افتاده بود و پس از دوازده ساعت سفر به کابل رسیده بود. به او جنازه‌ دخترش را تحویل دادند.

خودکشی زهرا خاوری، دانشجوی ۲۵ ساله رشته دامپزشکی دانشگاه کابل که گفته می‌شود سخت‌گیری‌های استاد راهنما دلیل آن بوده، سر و صداها و جنجال‌های زیادی به دنبال داشت.

پس از انتشار خبر مرگ او، بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی شروع به نوشتن خاطرات خود از فضای دانشگاه و برخورد استادان کردند.

شهرزاد اکبر که در دانشگاه آکسفورد بریتانیا تحصیل کرده، در صفحه فیسبوک خود نوشت: "نخستین باری که تهدید به تجاوز جنسی شدم در پوهنتون (دانشگاه) کابل بود. تهدید در لفافه از سوی یکی از استادان عنوان شد. نخستین باری که تبعیض قومی، مذهبی، زبانی و اقتصادی را عریان و بی پرده دیدم، دانشجو بودم... بعد از یک و نیم سال تحصیل در پوهنتون کابل، ترک تحصیل کردم تا بازمانده‌های اعتماد به نفس، نیرو، شادمانی و خوش بینی‌ام به یغما نرود. وقتی در آمریکا به تحصیل ادامه دادم دوباره عشقم را نسبت به آموختن به یاد آوردم..."

با افزایش شمار این روایت‌ها، بعضی از رسانه‌ها نشر مطالب دنباله‌دار درباره این موضوع را به دست گرفتند.

شکایات و خاطرات تکان‌‍دهنده تنها به حکایت دانشجویان ختم نشد، استادان هم از هم‌قطاران و همکاران خود شاکی شدند و پای مقامات عالی‌رتبه هم به میدان کشیده شد تا جایی که معاون دوم رئیس‌جمهوری هم اعترافات تلخی از وجود مشکلات در دانشگاه‌ها داشت.

از دیکتاتوری و رفتار ارباب‌مابانه استادان، تبعیض قومی، زبانی، سمتی و جنسیتی گرفته تا آزار و اذیت جنسی دانشجویان.

یونس طغیان ساکایی، از استادان دانشگاه کابل نوشت: "در همین پوهنتون (دانشگاه) استادانی هستند که بر شاگردان (فرزندان خودشان) تجاوز کردند و به‌جای تحذیر، تقدیر شدند و به مقامات عالیه رسیدند. استادانی بودند و هستند که رشوه گرفتند و می‌گیرند و این مسئله به فیسبوک‌ها رخنه کرد، هیچ کس آن را ندید و نشنید و نپرسید. سال‌هاست که در پوهنتون تعصبات ملی، سمتی و زبانی اعمال می‌شود..."

محمد سرور دانش، معاون رئیس‌جمهوری در مراسم معرفی نامزد وزیر جدید تحصیلات عالی گفت: "غیر از قضیه زهرا خاوری، داستان‌های زیاد دیگری از نحوه نمره دادن‌ها و سخت‌گیری‌های بی‌جا و حتی برخوردهای تعصب‌آمیز قومی و زبانی و مشکلات داخل لیلیه‌ها (خوابگاه‌ها) شنیده می‌شود و حتی بدتر و تأسف‌آورتر از همه، حکایت‌هایی است که از سوء استفاده های جنسی و اذیت و آزار دختران در دانشگاه‌ها نقل می‌شود."

آقای دانش با تأکید بر این که "دانشگاه‌های ما باید از این آلودگی‌ها تصفیه شود"، هشدار داد که "اگر رهبری وزارت تحصیلات عالی دست به اصلاحات نزند، می‌ترسم روزی فرا رسد که این رویدادها تبدیل به یک اعتراض ملی و یک انفجار مهیبی شود که باعث پشیمانی همگان گردد."

خودکشی زهرا؛ کفن به جای لباس سفید عروسی

یونس خاوری، پدر زهرا جسد دختر دوست‌داشتنی‌اش را به دایکندی برد. جسد او شاید سنگین‌ترین باری بود که شانه یونس در زندگی حمل کرده بود.

زهرا دختر دوم یونس است. یونس پدر پنج دختر و چهار پسر است. می‌گوید از مؤسسان اولین مدرسه دخترانه در منطقه‌شان بوده و دختر و خواهر او اولین زنان منطقه بودند که برای تحصیلات عالی به کابل رفتند.

او می‌گوید: "دخترم بود، اولادم بود، عصبی نبود، دختر مامور/آرام، کرخت و درس خوان بود. اینطور نبود که همیشه موبایل در گوشش باشد همراه بچه‌ها (پسرها) نقل کند (گپ بزند). دختر ساکت و درس خوان. استادها سر یک دختر اینقدر فشار آوردند که باعث شد دست به خودکشی بزند."

یونس می‌گوید آرزو داشت دخترش بعد از ختم تحصیلاتش، لباس سفید عروسی به تن کند، اما حالا او را در کفن سفید می‌بیند.

او مقامات دولت را مخاطب قرار داده و می‌گوید: "اولاد من رفت، اولاد کسی دیگر نباید اینطور شود. کسی که خیانت می‌کند باید دستش را از کار بکشد."

زهرا خاوری، یکی دو ماه بعد فارغ التحصیل می‌شد، اما صبح روز یکشنبه، ۲۸ عقرب/آبان زهر "مرگ موش" خورد و پس از ۲۴ ساعت جان داد.

نزدیکان زهرا مسئولان بهداشتی را هم در مرگ زهرا مقصر می‌دانند زیرا پس از مراجعه به شفاخانه، کاری انجام ندادند و با اطمینان خاطر دادن از وضعیت خوب زهرا، او را مرخص کردند.

جلیله خاوری، عمه زهرا می‌گوید در همین ۲۴ ساعتی که زهرا زنده بود، دلیل خودکشی‌اش را فشار شدید روانی اظهار کرد که به دلیل سختگیری استاد راهنمایش و بار بار رد شدن تحقیقش بر او وارد شده بود.

او می‌گوید زهرا از یک سال به این سو روی پایان نامه‌اش کار می‌کرد. زمستان گذشته در دایکندی و امسال در کابل. در آخرین مورد زهرا کانتینری در داخل دانشکده دامپزشکی گذاشته بود و روی بیماری مرغ‌ها تحقیق می‌کرد و شخصا به تنهایی به امور این مرغداری رسیدگی می‌کرد.

زهرا بارها به دنبال ایرادات استاد راهنما، کار را از نو آغاز کرده بود، اما بار آخر در حالی که روز دفاعیه از پایان نامه نزدیک شده بود، این موضوع فشار زیادی به زهرا وارد کرد و او دست به خودکشی زد.

عمه زهرا می‌گوید، او دختر پرتلاشی بود و برای آموختن و درس خواند بدون خستگی می‌کوشید.

استاد راهنمای زهرا در گفت‌وگو با رسانه‌های داخلی این موضوع را رد کرده و گفته است که همیشه زهرا و کارهایش را تشویق کرده است.

اما داستان‌هایی از برخورد تبعیض آمیز استاد با زهرا و رویه ناپسندش با او از سوی دوستان نزدیک زهرا نقل شده که در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود.

پرونده خودکشی زهرا خاوری

حمیدالله فاروقی، رئیس دانشگاه کابل پرونده خودکشی زهرا خاوری را یک پرونده جنایی خوانده و وعده سپرده که این پرونده را با جدیت تعقیب کند.

عارفه پیکار، سخنگوی وزارت تحصیلات عالی می‌گوید تاکنون اطلاعاتی برای متهم کردن و یا برائت کسی در دسترس آنها قرار نگرفته اما به اساس شکایاتی که وجود داشت اکنون استاد راهنمای زهرا خاوری و مدیر خوابگاه دختران که گفته می‌شود مانع رسیدن سریع زهرا به شفاخانه شده بود، در توقیف هستند.

به گفته او، به اساس قانون، زمانی که کارمند دولت در حالت توقیف قرار بگیرد، وظیفه‌اش نیز به تعلیق در می‌آید.

مقام‌های دولتی گفته‌اند که پرونده خودکشی زهرا را به صورت جدی بررسی می‌کنند، اما معترضان نگرانند که این پرونده مانند بسیاری از پرونده‌هایی که دولت برای بررسی آنها کمیسیون تشکیل می‌دهد و بعد گزارش آنها منتشر نمی‎شود، به فراموشی سپرده شود.

فردای روز مرگ زهرا، همزمان با مراسم تشییع جنازه صدها دانشجو در مقابل ریاست دانشگاه کابل تجمع کردند. آنها خودکشی زهرا را اعتراضی نمادین به نظام حاکم در دانشگاه و مناسبات ارباب-رعیتی میان دانشجو و استادها خواندند که به گفته آنها سالهاست قربانی می‌گیرد.

آنها در قطعنامه خود گفتند: "آمده‌ایم تا قربانی شدن زهرا را نقطه آغاز اعتراض دانشجویی جهت اصلاح سیستم کهنه و ناکارای تحصیلی و اداری در کشور قرار دهیم."

مجراهای شکایت دانشجویان از استادان

مقامات دانشگاه کابل می‌گویند اگر دانشجویان شکایت‌هایی از رفتار استادان دانشگاه داشته باشند، می‌توانند از طریق معاونت امور دانشجویان این نهاد با آنها در میان بگذارند.

به گفته این مقامات، اتحادیه دانشجویان نیز در دانشگاه کابل برای برقراری رابطه بین دانشجویان و ریاست دانشگاه فعال است.

صندوق‌های شکایات نیز در هر دانشکده وجود دارد که از آن طریق دانشجویان می‌توانند شکایات خود را به گوش مقامات دانشگاه برسانند.

اما به گفته مقامات، استفاده از این مجراها تاکنون آنطور که باید جا نیفتاده است.

مقامات می‌گویند رسیدگی‌ها به شکایات موجود دانشجویان صورت گرفته است و به دلیل برخوردهای غیرقانونی با دانشجویان، استادانی از دانشگاه کابل اخراج شده و حتی به نهادهای عدلی و قضایی معرفی شده‌اند.