افغانستان می‌تواند فیسبوک را فیلتر کند؟

وزیر مخابرات افغانستان در مصاحبه اختصاصی با بخش کلیک بی‌بی‌سی فارسی گفت که افغانستان با محلی سازی اینترنت، مجهز به ابزار فیلترینگ شده و می‌تواند هرچیزی که قانون و دولت بگوید را فیلتر کند و ببندد. این درحالیست که تعریف مشخصی از حوزه‌هایی که شامل فیلترهای دولت افغانستان می‌شوند وجود ندارد.

واقعیت این است که فیسبوک، اینستاگرام و توییتر در افغانستان به طور چشمگیری در بین افغان‌ها جای پا باز کرده و به سرعت در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین مجاری مجازی بر تحولات واقعی این کشور در حال گذار از جنگ است.

برای همین طرح این مساله مثل سنگ زدن به خانه زنبور است. خانه کاربران فیسبوک افغانستان که مثل ارتش زنبورها هر روز بیشتر می‌شود.

مشکل افغانستان با فیسبوک

نزدیک به یک سوم جمعیت افغانستان به اینترنت دسترسی پیدا کرده‌اند. شهزاد آریوبی وزیر مخابرات افغانستان می‌گوید رقم کاربران گذشته تا دو سال پیش حدود هفت میلیون بود ولی آمار تازه نشان می‌دهد که این رقم به ده میلیون نفر رسیده است. اکثر آنان از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند و فیسبوک از پرمخاطب‌ترین این شبکه‌ها در افغانستان است.

این پیشرفت سبب شده دولت افغانستان با فیسبوک و حضور کاربران افغان در شبکه‌های اجتماعی مشکلاتی پیدا کند. وزیر مخابرات افغانستان می گوید دو بار با فیسبوک صحبت کرده تا به ملاحظات افغانستان رسیدگی کند.

آقای آریوبی می گوید "اکثرا اینجا مردم حساب های جعلی می‌سازند و یا افرادی هستند که از اینترنت استفاده نادرست می‌کنند، مثلا تروریست هستند و یا افرادی که بر ضد قوم و مذهب استفاده می کنند" برای همین دولت افغانستان از فیسبوک خواسته به آنها اجازه فعالیت ندهد و حساب های آن ها را ببندد.

مثل خیلی از کشورهای دیگر حساب‌های جعلی در افغانستان هم به ترویج خبرهای جعلی، بدنام کردن افراد، اخاذی آنلاین در برابر نشر تصاویر و ویدیوهای شخصی افراد کمک کرده است و قربانیان آن طیف گسترده‌ای از افراد عادی تا مقام های حکومتی و چهره های مذهبی و دینی را را در بر می گیرد.

حکومت افغانستان مشخصا از فیسبوک خواسته یا کاری کند و یا این که دسترسی به فیسبوک را در افغانستان متوقف می‌کند و فیسبوک را فیلتر خواهد کرد. وزیر مخابرات افغانستان واضح ساخت که این کشور حالا به سیستم اعمال فیلترینگ قوی مجهز است و می‌تواند به راحتی هر چه دولت بخواهد را فیلتر کند.

فیسبوک می‌گوید کارهای مشخصی برای مقابله با حساب‌های جعلی انجام داده و همچنین دولت ها و یا افراد عادی و نهادها می‌توانند با گزارش دادن حساب های جعلی به فیسبوک کمک کنند تا آن‌ها را ببندد. اما این ظاهرا مشکل دولت افغانستان را رفع نمی‌کند چون ساخت حساب جعلی آسان است و حذف آن نه.

افغانستان پیشنهاد دیگری به فیسبوک فرستاده و خواسته تا هر شهروند افغانستان که می‌خواهد در فیسبوک حساب باز کند فیسبوک باید از او کارت شناسایی ملی‌اش را طلب کند.

این کار نه تنها که عملی به نظر نمی رسد بلکه می‌تواند تهدیدی برای آزادی بیان باشد و خودسانسوری و تعقیب قضایی افراد را در پی داشته باشد. بیشتر از آن، این پیشنهاد در کشوری که گروه های خصم جو، انگشت افراد را به خاطر گرفتن کارت رای دهی و شرکت در انتخابات قطع می کنند می‌تواند جان افراد را به خطر بیندازد.

"نی" از نهادهای حامی رسانه‌های آزاد به این اظهارات وزیر مخابرات افغانستان واکنش نشان داده و آن را نظریه ای در راستای استبدادسازی خوانده است: "این نگران‌کننده‌ترین اقدامی‌ست که حکومت وحدت ملی در چند سال اخیر در زمینه‌ی محدودسازی آزادی بیان انجام می‌دهد."

ولی وزیر مخابرات می‌گوید که هدف او حفظ جان افراد و مصونیت خانواده هایی است که از شر کاربران استفاده جو شبکه‌های اجتماعی امان ندارند و دست به دامن دولت شده اند.

ولی فیلترینگ دولت افغانستان به دلیلی پرسش برانگیز است که دولت هرچیزی را که فکر کند درست نیست ببندد و هرچه دوست داشته باشد را پخش کند. این، فرصت ترویج خبرهای جعلی از سوی حکومت، پروپاگندای دولتی و ترولینگ حکومتی را فراهم می‌کند. در این مورد که دولت می خواهد چه زمینه‌هایی فیلتر باشد چند بار از وزیر مخابرات افغانستان پرسیدم اما جواب این بود که هر موضوعی که برخلاف فرهنگ و قانون افغانستان باشد را فیلتر می‌کنند. تعریفی باز و عمومی که در مورادی می‌تواند هرچیزی را شامل شود.

'حکومت رسانه‌های اجتماعی'

چاپولس‌های مجازی، رویارویی فیسبوکی، هم‌چشمی فیسبوکی، حکومت شبکه‌های اجتماعی و فیسبوک چَلَوُنکی و سیاستمداران فیسبوکی این روزها وارد واژگان برکاربرد کابل و کاربران افغان شبکه‌های مجازی شده است.

"حکومت، موازنه سیاسی و قدرت‌نمایی در افغانستان امروز از برکت فیسبوک تنها در دنیای مجازی ممکن است"

این جمله را یکی از مقام‌های ارشد حکومتی به من گفت.

بیست و یک روز پیش در کابل پایتخت افغانستان از این و آن سوال می‌کردم که به نظرشان حضور در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی چه تاثیری روی زندگی اجتماعی و جو سیاسی کشور گذاشته است.

یکی دیگر از افرادی که در یکی از نهادهای مهم حکومت و نزدیک به حلقه قدرت کار می‌کند از کارکرد مقام‌های درجه یک کشور انتقاد کرد و آن را به انگلیسی حکومت رسانه‌های اجتماعی خواند و گفت آن‌ها بیشتر از کاری که در عمل انجام می‌دهند، چند برابر در فیسبوک و توییتر می‌نویسند و نشان می‌دهند.

فیسبوک اخیرا به خاطر "افزایش حساب‌دهی و شفافیت صفحه‌ها" گزینه‌ای ایجاد کرد که با کلیک روی آن می‌توانید مشخصاتی در مورد گردانندگان صفحات فیسبوک به دست بیاورید. مشخصاتی مثل تاریخچه صفحه، تغییر نام صفحه، تعداد گردانندگان صفحه و موقعیت‌های آنان.

به طور مثال، صفحه محمد اشرف غنی، رئیس جمهوری افغانستان با ۱.۷ میلیون دنبال کننده، در سال ۲۰۰۸ ایجاد شده و هشت حساب کاربری آن را از کشورهای افغانستان، کانادا، سوئد، بریتانیا و آمریکا مدیریت می‌کنند. صفحه عبدالله عبدالله رئیس اجرائی چهار مدیر در افغانستان دارد و صفحات ارگ ریاست جمهوری و ریاست اجرائیه افغانستان به ترتیب هشت و شش گرداننده دارند.

این آمار ساده نشان می‌دهد که نیروی مشخصی برای پیشبرد صفحات مقام‌های افغان اختصاص داده شده است. ترولینگ هم در افغانستان اخیرا بسیار رایج شده، هواداران مقام‌های افغان یا به طور برنامه ریزی شده و یا داوطلبانه منتقدان را در توییتر و فیسبوک مرتب با شیوه‌های مختلف ترولینگ تلاش می‌کنند انتقادها را دفع کنند.

اما همینطور که مقام‌های افغان و رقبای سیاسی آن به تجهیزات فناوری برای پیشبرد سیاست و تبلیغات خود مجهز شده، فضای باز و دسترسی ساده فرصت را برای مردم عادی هم فراهم کرده تا با حساب های جعلی و گاهی غیرجعلی کارکرد حکومت را زیر ذره بین بگیرند و نظارتی بی‌سانسور از فعالیت‌های دولت داشته و در انتقاد از آن نترس باشند.

پیشرفت فناوری در افغانستان در سال های پس از سقوط گروه طالبان، در هجده سال گذشته، چشمگیر بوده و در بیداری و آگاهی دهی مردم هم تاثیر انکارناپذیری داشته است. هرچند از یکسو شر و دردسرهایی به همراه داشته، از سویی اما برکتی که شاید در جوامع رو به تغییر و پیشرفتی مثل افغانستان داشته یکی این بوده که زمینه گفت و گو، نقد و پرسشگری را فراهم کرده که شاید بتواند در درازمدت به تمرین تحمل، همدیگرپذیری و شنیدن عقاید و دیدگاه ها دیگران بیانجامد.

از سویی هم شبکه های اجتماعی در افغانستان از جمله فیسبوک به عنوان یکی از پرمخاطب ترین شبکه ها، اگر از یکسو زمینه اخاذی آنلاین و تهدید را فراهم کرده از سویی هم فرصتی برای شهروندان بوده تا با گزارش دهی از آنچه در اطراف شان اتفاق می افتد و می بینند و می‌شنود، در موارد رو به افزایشی جلو یکه تازی و تصمیم گیری های خود افراد، زورمندان و قدرتمندان را هم گرفته‌اند.