چرا نتایج انتخابات افغانستان مبهم و پیچیده است؟

نتایج انتخابات شانزدهم حمل/فروردین ریاست جمهوری افغانستان همچنان مبهم است و آمارهای ضد و نقیضی در این مورد منتشر شده که زمینه‌ساز ادعاها و گمانه‌زنی‌هایی شده‌است.

کمیسیون مستقل انتخابات میزان <link type="page"><caption> مشارکت</caption><url href="http://www.iec.org.af/fa/2012-06-23-06-11-53/pressr-fa/355-preliminary-fa" platform="highweb"/></link> در این انتخابات را ۶۸۹۲۸۱۶ نفر اعلام کرده که از آن جمله ۶۶۱۷۶۶۶ رای به عنوان آرای "معتبر" در نتایج مقدماتی در <link type="page"><caption> وبسایت</caption><url href="http://www.iec.org.af/results/fa/elections" platform="highweb"/></link> کمیسیون اعلام شده‌اند.

اما بخشی از آرا جنجالی هستند که به سه بخش تقسیم می‌شوند:

۱. آرای سه نامزد منصرف. نادر نعیم، عبدالرحیم وردک و عبدالقیوم کرزی پیش از برگزاری انتخابات از نامزدی منصرف شدند، ولی اسامی آنها از برگه‌های رای حذف نشد و ۴۰۴۷۶ نفر به آنها رای دادند. اما این رای‌ها از جانب کمیسیون بی‌اعتبار دانسته شدند.

۲. آرای بی‌اعتبار. کمیسیون مستقل انتخابات در جریان شمارش آرا ۵۲۵ صندوق را مشکوک تشخیص داد که حاوی ۲۳۴۶۷۴ بودند. این آرا هم از جانب کمیسیون بی‌اعتبار اعلام شدند.

۳. آرای زیر بررسی. در جریان شمارش آرا ۴۴۴ صندوق مشکوک دانسته شدند. از آن جمله ۲۹۱ صندوق حاوی ۱۱۶۳۳۵ رای قابل بررسی اعلام شده. آرای ۳۶ صندوق دیگر سفید، بدون کد و دارای مشکلات فنی بوده که تعداد آنها مشخص نیست. دسته سوم شامل ۱۱۷ صندوق می‌شود که از آن جمله ۹۱ صندوق "خالی" و ۲۶ صندوق دیگر "ناپدید" هستند.

اگر آرای اعلام شده، نامزدهای منصرف، بی‌اعتبار و مشکوک را با هم جمع کنیم، ۷۰۰۹۱۵۱ رای می‌شود، در حالی که هنوز کمیسیون این ۱۱۶۳۳۵ رای تحت بررسی را وارد روند شمارش نکرده و به همین دلیل، میزان مشارکت را ۶۸۹۲۸۱۶ نفر اعلام کرده است.

توضیح کمیسیون درباره این تناقض این است که این آرا "تمثیل‌کننده اراده مردم نیستند"، در حالی که تا حال حکم ابطال آنها صادر نشده است. از سوی دیگر، در مورد ۲۳۴۶۷۴ رایی که بی‌اعتبار شناخته شده هم گفته شده که "تمثیل‌کننده اراده مردم" نیست، اما این عدد مشمول میزان مشارکت شده است.

آرای زیر بررسی به این صورت به نامزدها تقسیم می‌شود: عبدالله عبدالله:۵۶۰۱۱ رای، اشرف غنی احمدزی: ۲۶۳۲۴ رای، سایر نامزدها: ۳۳۰۶۴ رای و سه نامزد منصرف: ۹۳۶ رای. کمیسیون انتخابات تاکید دارد که هنوز این آرا نیاز به بررسی و تایید کمیسیون شکایات دارد. ولی تعلق ۲۳۴۶۷۴ رای بی‌اعتبار به نامزدها مشخص نیست.

به این ترتیب، اگر این آرا هم به همین صورت از سوی نهادهای انتخاباتی مورد تایید قرار گیرند، درصدی آرای آقای عبدالله نامزد پیشتاز از ۴۴.۹۴ به ۴۴.۹۹ درصد تغییر خواهد کرد. در این صورت موضوع پیروزی هیچ نامزدی مطرح نخواهد بود. اما ادعای او غیر از آماری است که از سوی کمیسیون اعلام شده است.

تقلب

نامزدها و مسئولان نهادهای انتخاباتی از وقوع تقلب در انتخابات سخن گفته‌اند. از نظر کمیسیون، غیر از آرای نامعتبر و زیر بررسی، بقیه آرا "معتبر" و "پاک" هستند و میزان تقلب به حدی نیست که مشروعیت کل انتخابات را زیر سوال ببرد.

مدیران ارشد کمیسیون انتخابات به بی‎بی‌سی گفتند که تعیین سرنوشت آرای جنجالی و رسیدگی به شکایات هرچند بر نتایج نهایی انتخابات اثر خواهد گذاشت، اما باعث تغییر کلی نتایج نخواهد شد تا منجر به پیروزی یکی از نامزدها در دور اول شود.

اما ستاد آقای عبدالله می‌گوید که مساله تنها آمار اعلام شده نیست، بلکه مسئله اصلی "دستکاری" در نتایج است. فضل‌الرحمان اوریا از سخنگویان این ستاد گفت که ۵۹۳۹۹۱ رای بدون برگه رای به آرای سایر نامزدها افزوده شده تا میزان درصدی‌ها بالا برود. آقای اوریا افزود که مبنای این ادعا اسناد منتشر شده در وبسایت کمیسیون انتخابات است.

آقای اوریا تاکید کرد که این آرا و ۴۰۴۷۶ رای نامزدهای منصرف هم باید از آرای قابل محاسبه بیرون شوند. به گفته او، در صورتی که این آمار از آرای قابل محاسبه انتخابات ریاست جمهوری بیرون شود، درصدی آقای عبدالله بالای ۵۰ درصد قرار می‌گیرد. اما یک محاسبه ساده نشان می‌دهد که در صورت خروج این دو عدد از نتایج انتخابات هم درصدی آقای عبدالله به ۴۹.۸۳ می‌رسد.

با وجود این، آقای اوریا گفت که خواستار رسیدگی نهادهای انتخاباتی به این ادعا شده، اما سریراحمد برمک عضو کمیسیون انتخابات گفت که درباره این ادعا با کمیسیون صحبتی نشده‌است. آقای برمک افزود که اشکال کار در آن است که اول این موضوع در وقت معین شده برای طرح شکایات مطرح نشده و ثانیا اسنادی در این مورد ارائه نشده‌است. با وجود این، او افزود که اگر این ادعا ثابت شود، کمیسیون آن را پی‌گیری خواهد کرد.

با این همه، هر نوع تغییری در نتایج انتخابات به تصمیم کمیسیون شکایات انتخابات در بررسی آرای مشکوک بستگی دارد. این کمیسیون صدها شکایت را در مورد آرای انتخابات بررسی کرده و قرار است به زودی تصمیم خود را در این مورد به کمیسیون انتخابات اعلام کند. کمیسیون شکایات هم تغییر ناشی از تصامیم خود در نتایج انتخابات را قبل از اعلام آن به کمیسیون انتخابات، به رسانه‌ها نمی‌گوید.

پیچیدگی شمارش آرا

بخشی از ابهام‌هایی که نزد مردم و رسانه‌ها در مورد نتایج انتخابات وجود دارد، به احتمال زیاد مربوط به استفاده از زبان پیچیده و فنی از جانب مدیران نهادهای انتخاباتی و نبود آمار ساده و قابل فهم برای همگان است. علاوه براین، پیچیدگی روند شمارش آرا هم مورد انتقاد قرار گرفته و ستادهای برخی از نامزدها گفته‌اند که آنها را کلافه کرده است. این روند چهل روز را در بر خواهد گرفت.

پس از پایان رای‌گیری در روز انتخابات، آرا در مراکز رای‌گیری شمارش شد و مطابق دستورالعمل کمیسیون، یک نسخه برگه نتایج شمارش آرای هر مرکز رای‌گیری به دیوارش نصب شد و نسخه دوم آن در اختیار ناظران قرار گرفت و نسخه سوم برای شمارش و تایید به دفتر مرکزی کمیسیون فرستاده شد.

نامزدها با جمع و تفریق آرای همین دو نسخه اولی برگه نتایج، به آمارهایی دست یافتند. از جمله عبدالله عبدالله با محاسبه همین نتایج خودش را برنده انتخابات می‌داند و اشرف غنی احمدزی هم می‌گوید که فاصله واقعی بین او و آقای عبدالله کمتر از میزان اعلام شده‌است. اما کمیسیون هر نوع آماری غیر از آمار تایید شده خود را فاقد اعتبار می‌داند.

شمارش آرا براساس برگه‌های نتایجی که از سوی مسئولان مراکز رای‌گیری به مرکز ملی شمارش آرا در دفتر مرکزی کمیسیون فرستاده شده، روند طولانی و پیچیده‌ای را طی می‌کنند.

یک برگه نتایج ابتدا در اتاق بازگشایی از صندوق‌های اسناد انتخاباتی در حضور ناظران بیرون می‌شود، بعد وارد تالار بزرگی می‌شود که شامل چند بخش است: در بخش اول این برگه ثبت و در بخش بعدی اسکن می‌شود. بخش بعدی موسوم به گروه الف اعتبار این برگه را می‌سنجد و در صورت تایید به گروه ب می‌فرستد که محتوای آن را می‌شمارد.

این برگه‌ها و محتوای آنها بار دیگر از سوی گروه ج هم کنترل کیفیت می‌شوند. این گروه کیفیت کار انجام شده از جانب هر دو گروه الف و ب را می‌سنجد. در صورت تایید، برگه‌ها به بخش آرشیو فرستاده می‌شود. در این بخش نتایج کلی آرا مشخص می‌شود. همه این گروه‌ها سرگروه دارند.

میز گروه مدیریت مرکز ملی شمارش آرا در کنار بخش آرشیو موقعیت دارد. این گروه صلاحیت نظارت، بررسی و تصمیم‌گیری در مورد کار هر بخش از روند شمارش و کنترل برگه‌های نتایج را دارد. در جناح راست تالار، محلی برای ناظران و نمایندگان رسانه‌ها در نظر گرفته شده که آنها حق ورود به محل کار کارمندان کمیسیون را ندارند.

این مرکز به طور کلی مانند دیگر بخش‌های عملیاتی کمیسیون مستقل انتخابات، زیر نظر رئیس دبیرخانه این کمیسیون فعالیت می‌کند. نتایج انتخابات پس از شمارش و تایید از جانب مسئولان این مرکز و مدیران اجرایی دبیرخانه، از جانب رئیس دبیرخانه در اختیار رئیس کمیسیون قرار می‌گیرد که به رسانه‌ها و عموم ملت اعلام می‌کند.

ستادهای شماری از نامزدها انتقاد کرده‌اند که روند شمارش و تایید آرای انتخابات پیچیده‌تر از آن است که قابل نظارت باشد. به همین دلیل، آنها درباره این مورد از عبارت "مهندسی نتایج انتخابات" استفاده می‌کنند. اما مسئولان کمیسیون این انتقاد را وارد نمی‌دانند و از شفافیت در کار خود دفاع می‌کنند. کمیسیون انتخابات می‌گوید که ناظران نامزدها، نهادهای بین‌المللی و داخلی و رسانه‌ها حق نظارت بر تمام روند رای‌گیری و شمارش آرا را دارند.

کمیسیون برای رد این انتقادها چند جلسه حساس خود را به صورت علنی و در حضور خبرنگاران برگزار کرد، اما برخی از خبرنگاران می‌‌گویند گفت‌وگوهایی که در این جلسه‌ها صورت گرفت، پیچیده‌تر از آن بود که بر آگاهی مردم در مورد نتایج انتخابات و نحوه بررسی و شمارش آن بیفزاید.