نمایشگاه مطبوعات؛ آیا مطبوعات ایران بی‌رمق است؟

بیست و یکمین نمایشگاه مطبوعات و خبرگزاری‌ها روز جمعه ۲۲ آبان با معرفی برگزیدگان به کار خود پایان داد.

بالاترین مقام رسمی این مراسم غلامعلی حداد عادل (نماینده مجلس و رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی) بود که با اشاره به دستگیری‌های اخیر روزنامه نگاران از قوه قضاییه خواست به این دستگیری‌ها رسیدگی کند.

او همچنین از معاونت مطبوعاتی خواست با منتقدان و رسانه‌هایی که در نمایشگاه شرکت نکردند وارد گفت وگو شود و دلایل آنها را بشنود.

پیش از این برخی از رسانه‌های جریان منتسب به راست تندرو، همانند کیهان و خبرگزاری فارس و جوان در اعتراض به سیاست‌های معاونت مطبوعاتی از حضور در نمایشگاه مطبوعات امسال خودداری کرده بودند.

به گزارش خبرآنلاین، حسین انتظامی، معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد در مراسم اختتامیه به شعار این دوره از نمایشگاه مطبوعات مبنی بر "نقد منصفانه، پاسخ مسئولانه" اشاره و تصریح کرد: "در زمینه پاسخ مسئولانه هیچ فرآیندی بهتر و موثرتر از اجرای دقیق قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات نیست."

به گفته آقای انتظامی:"مطابق این قانون همه دستگاه‌های حاکمیتی، دولتی و عمومی و حتی بخش‌های خصوصی که به ارائه خدمات عمومی می‌پردازند، موظف هستند در رابطه با هر آنچه که برای شهروندان حق یا تکلیف ایجاد می کند، اطلاعات لازم را به صورت عام منتشر کنند و دسترسی شهروندان را به این اطلاعات میسر کند."

قانون یاد شده سال گذشته از سوی ریاست جمهوری ابلاغ شده است اما معاونت مطبوعاتی هنوز آیین‌نامه‌های آن را تدوین نکرده است. آقای انتظامی پیش از این اعلام کرده بود با تکمیل این آیین‌نامه در دو ماه آینده آن را در فاز اجرایی قرار خواهند داد.

برگزیدگان نمایشگاه بیست وسوم

در مراسم اختتامیه برگزیدگان بخش‌های مختلف به شرح زیر اعلام شدند:

نشریات محلی و استانی: صفای سخن

عمومی و خانواده: چهار فصل

دین و اندیشه: به طور مشترک خبرگزاری قرآنی ایران (ایکنا) و خبرگزاری حوزه

فرهنگی - هنری: پایگاه خبری شادشو

آموزشی تخصصی: پایگاه خبری وبدا

سیاسی - اقتصادی: مهرنامه

موسسات مطبوعاتی: اصفهان امروز

روزنامه ها: شهروند

خبرگزاری های عمومی: خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)

گروه داوران که این رسانه‌ها را شایسته تقدیر دانستند، ترکیبی از هفت نهاد دولتی و شبه صنفی و صنفی حوزه مطبوعات بودند که گزینش را بر اساس معیارها و آیین‌نامه‌ای که روی خروجی معاونت مطبوعاتی است، انجام دادند.

رسانه‌های برتر در طرح رتبه بندی خبرگزاری‌ها

بخشی مهم از اتفاقات مربوط به مطبوعات که یا در حاشیه قرار میگیرند و یا درباره آنها کمتر صحبت می‌شود، در نمایشگاه مطبوعات فرصت علنی شدن پیدا می‌کنند. از جمله این موارد طرح رتبه‌بندی‌کردن خبرگزاری‌ها و پایگاه‌های خبری بود- طرحی که به گفته آقای متقیان، مدیر مسئول خبرگزاری ایسنا، در نشستی با همین عنوان در نمایشگاه مطبوعات از یک و نیم سال قبل شروع شد.

شناسایی ۴۸ خبرگزاری و برگزاری نشست‌های متعدد و تدوین آیین‌نامه‌ای برای این رده از رسانه‌ها از جمله اقدامات این مجموعه بود. در نهایت از مجموعه این خبرگزاری‌ها ۳۰ خبرگزاری فعال شناخته شدند و از میان آنها نیز به ترتیب خبرگزاری‌های ایسنا، فارس، ایرنا، مهر، تسنیم، خبرآنلاین، ایلنا، موج، رسا و شبستان به عنوان خبرگزاری‌های برتر انتخاب شدند.

توزیع روزنامه‌ها در شبکه ریلی کشور

نمایشگاه مطبوعات از سوی دیگر محل رد و بدل کردن برخی مقاوله‌نامه‌ها و امضای تفاهم‌نامه است که از جمله آنها تفاهم‌نامه‌ای است که بین معاونت مطبوعاتی از یک سو و انجمن صنفی شرکت‌های حمل و نقل ریلی با موضوع "اشتراک مطبوعات برای مسافران شبکه ریلی کشور و همکاری فرهنگی و مطبوعاتی در زمینه موضوعات مد نظر طرفین" انجام پذیرفت.

در این طرح بخشی از مبلغ نشریات را مدیران رسانه‌ها تخفیف می‌دهند، بخشی دیگر را انجمن صنفی شرکت‌های حمل و نقل ریلی پرداخت می‌کند و بخشی از بهای نشریات را معاونت مطبوعاتی در قالب همان یارانه مطبوعات می‌پردازد.

این تفاهم نامه در راستای طرح اشتراک نیم بهاست که سعی می کند یارانه مطبوعات را در مقصد به دست خواننده برساند و بر اساس تیراژ و تعداد مصرف هر نشریه به آن رقمی تعلق می‌گیرد.

برابر این طرح برای ۲۰ روزنامه اول مطابق رتبه بندی روزنامه‌ها، کمک وزارت فرهنگ به شرح ذیل خواهد بود: روزنامه‌های بخش خصوصی: ۵۰ درصد قیمت (حداکثر ۵۰۰ تومان حمایت).

روزنامه‌های دولتی یا متعلق به بخش عمومی: ۲۰ درصد (حداکثر ۲۰۰ تومان حمایت).

بند ۱: برای سایر نشریات، چنانچه ضریب کیفی آنها بالاتر ازمتوسط باشد (نشریات تخصصی با اختصاص موضوع حمل و نقل و گردشگری اولویت دارد)

بخش خصوصی: ۵۰ درصد قیمت (حداکثر ۵ هزار تومان حمایت).

بخش دولتی یا متعلق به بخش عمومی: ۲۰ درصد قیمت (حداکثر ۲ هزار تومان حمایت).

با امضای این طرح تعداد ۱۵ هزار روزنامه به صورت روزانه و به همین تعداد مجله به صورت هفتگی در شبکه‌های ریلی کشور توزیع می‌شود.

غیبت انجمن صنفی روزنامه‌نگاران و پاسخگو نبودن وزیر کار

همانند چند سال گذشته انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران در این نمایشگاه غرفه‌ای نداشت. اما یک اتفاق عجیب افتاد و آن اعلام داشتن غرفه از سوی این انجمن در سایت معاونت مطبوعاتی و چند سایت دیگر از جمله خبرآنلاین بود.

در خبر سایت معاونت مطبوعاتی آمده است که حسین انتظامی روز پنج‌شنبه ۲۱ آبان "با حضور در غرفه انجمن صنفی روزنامه نگاران ایران علاوه بر دیدار با رئیس انجمن صنفی روزنامه نگاران ایران و آشنایی با برنامه ها و طرح های این انجمن، در خصوص مباحث مختلف صنفی و برخی مباحث حوزه رسانه نظیر تشکل های صنفی و دیگر مشکلات اصحاب رسانه گفت و گو کرد."

اما دقت در عکس آقای انتظامی با مسئولان این انجمن نشان می‌دهد که نام اصلی این انجمن "انجمن صنفی خبرنگاران و روزنامه‌نگاران ایران" است که تقریبا در سال‌های بعد از پلمب انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران و با همکاری آقای انتظامی تشکیل شد و اکنون مشخص نیست که چرا کلمه خبرنگاران در بخش‌های خبری رسانه‌های زیر نظر یا منتسب به معاونت مطبوعاتی حذف شده است.

از جمله نکات قابل توجه در این نمایشگاه پاسخ‌ ندادن علی ربیعی، وزیرکار به پرسش‌های خبرنگاران بود در حالی که شعار نمایشگاه "نقد منصفانه و پاسخ مسئولانه" بود.

خبرگزاری خبرآنلاین نوشت: "خبرنگار ما از او پرسید: یادش بخیر در دانشگاه که تشریف داشتید، جواب سئوالات ما را می دادید. ربیعی به شوخی گفت: امروز فقط بازدید می کنیم. فعلا سئوال حرام است!"

این سخن آقای وزیر شوخی نبود چرا که تا پایان نمایشگاه خبری از پاسخ او به پرسشی منتشر نشد. انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران پیش از این در نامه‌هایی به رئیس جمهور و وزیر کار از کارشکنی‌های وزیر کار در عدم بازگشایی و فک پلمب این نهاد صنفی انتقاد کردند که تا کنون پاسخی از سوی وزیر به این انتقادات داده نشده است.

حضور کمرنگ سیاست در نمایشگاه

برخی از مهمترین شخصیت‌های سیاسی به قاعده در نمایشگاه مطبوعات حضور پیدا می‌کنند، اما بر خلاف نمایشگاه‌های دوره‌های گذشته در نمایشگاه امسال عمدتا شخصیت‌های رسمی سیاسی (وزرا و نمایندگان مجلس) حضور پیدا کردند و نشست‌های برگزار شده نیز در همین راستا بود. در حالی که تجربه نمایشگاه مطبوعات در دوره اصلاحات و یا بزنگاه‌هایی نزدیک انتخابات قبلی نشان داد که به قاعده باید این حضور پررنگ‌تر می‌بود.

البته بخشی از این کم تحرکی به نبود روزنامه‌های منتقد دولت باز می‌گشت، به خصوص روزنامه‌ کیهان که هر ساله غرفه آنها محل تجمع منتقدان به این رسانه بود و از این زاویه رونقی به بحث و جدل‌های سیاسی در نمایشگاه می‌داد.

در مقابل هر چقدر نمایشگاه در حوزه‌های سیاسی کم‌تردد بود، رسانه‌های حوزه هنر با تردد چهره‌های مختلف روبرو بودند و حتی برخی از شخصیت‌های فرهنگی و سیاسی نیز بیشتر در بخش رسانه‌های هنری حضور یافته و رسانه‌ای شدند که از جمله آنها می‌‌‌‌توان به حضور فائزه هاشمی در غرفه روزنامه سینما اشاره کرد. این غرفه به همراه غرفه سایت موسیقی ما از جمله شلوغ‌ترین غرفه‌های نمایشگاه به شمار می‌آمدند و هر روزه مشتاقان دیدن بازیگران و خوانندگان مطرح سبب می‌شد تا ازدحام بالایی را شاهد باشیم. سایت روزنامه سینما هر روزه گزارشی از این دید و بازدید‌ها را در قالب فیلمی کوتاه بر خروجی خود قرار داد.

حضور نمایندگان برخی رسانه‌های منطقه‌ای و اروپایی نیز از جمله رخدادهای این نمایشگاه بود، طلال سلمان، روزنامه‌نگار شناخته شده لبنانی و نیز کریستین دیتر زارم، رئیس اتحادیه روزنامه‌نگاران آلمان و چند چهره‌ دیگر از چین و ژاپن از جمله مهمانان غیر ایرانی این نمایشگاه بودند که در نشست‌های تخصصی نمایشگاه در کنار چهره‌های دانشگاهی حوزه ارتباطات و روزنامه‌نگاری از تجربه‌های کشورهای خود درباره روزنامه‌نگاری سخن گفتند.

در مجموع نمایشگاه مطبوعات شاید بازتاب دهنده وضعیت مطبوعات در ایران باشد. مطبوعاتی که علی میرفتاح، روزنامه‌نگار شناخته‌شده، در فیس بوک خود توصیفی از آن داده که می‌تواند وجهی از وضعیت آن باشد: "نمایشگاه مطبوعات نه بو دارد، نه مزه. … ما آنقدر طی این سال‌ها ضعیف و نحیف شده‌ایم که هر چقدر جلوی چشم نباشیم بهتر است. یک نفر که سرطان گرفته، شیمی‌درمانی‌اش کرده‌اند، لاغر و شکننده شده و نای ایستادن ندارد، عرض اندامش هم معنی ندارد."