بی‌بی‌سی فارسی، آینه تحولات تاجیکستان

بخش فارسی بی بی سی روز سه‌شنبه ‌۲۸ دسامبر هفتاد ساله شد. اگر چه علاقه‌مندی به برنامه های رادیو بی بی سی در تاجیکستان حتی در زمان جامعه بسته اتحاد شوروی وجود داشته، اما بخش فارسی بی بی سی پس از کسب استقلال تاجیکستان در سال ۱۹۹۱ رسماً وارد فضای اطلاعاتی این کشور شد.

روشنفکران تاجیک در دوران شوروی به طور مخفی به برنامه‌های این رادیو گوش می‌دادند و در اواخر دوران اتحاد شوروی برخی از خبرنگاران تاجیک با رادیو بی بی سی همکاری را شروع کردند.

'صدای دشمن'

در زمان اتحاد شوروی که تاجیکستان جزو این امپراتوری محسوب می‌شد، رادیوی بی بی سی در کنار رادیوهای "صدای آمریکا"، "آزادی" و "صدای آلمان" به عنوان "صدای دشمن" شنیدنش ممنوع بود.

به گفته دکتر ابراهیم عثمان اف، استاد دانشگاه ملی تاجیکستان و از محققان نقش رسانه‌های خارجی در فضای اطلاعاتی این کشور، پس از فوت یوزف استالین، رهبر وقت اتحاد شوروی تا حدی آزادی بیان رایج شده و گروه کوچک روشنفکران تاجیک برای پیدا کردن اطلاعات متفاوت به رادیوهای خارجی، از جمله بخش فارسی بی بی سی روی آوردند.

آقای عثمان اف تأکید کرد که این کار خطر جدی ای را در پی داشت و فردی که به هنگام گوش دادن به رادیو خارجی بازداشت می‌شد، به مدت از دو تا پنج سال زندانی می‌شد.

در نشریه‌های شوروی در دهه ۱۹۷۰ مطلبی در باره یک افسر ارتش این کشور منتشر شده بود که هم‌صف هایش به نهادهای امنیتی در باره شنونده رادیو بی بی سی بودنش خبر داده و این افسر برای این عمل به مدت ۵ سال زندانی شده بود.

نشریه‌های شوروی کردار این افسر را به عنوان هوادار "صدای دشمن" و مبلغ عقاید بیگانه شدیداً محکوم کرده بودند.

بخش دیگر شنوندگان بخش فارسی رادیو بی بی سی مهاجران ایرانی بودند که در سده ۲۰ به دلایل سیاسی در اتحاد شوروی پناهنده شده بودند.

زائور دخته، فیلمبردار سرشناس تاجیکستان که در سال ۱۹۵۰ با خانواده‌اش از ایران به تاجیکستان کوچ کرده بود، می‌گوید، بخش فارسی رادیو بی بی سی از معدود منابع اطلاع واقعی در باره وطنش محسوب می‌شد.

به گفته آقای دخته، بیشتر مهاجران ایرانی کمونیست بودند و از شنیدن برنامه‌های ردایوی بی بی سی ترس داشتند.

در یک مورد پسر یک مهاجر ایرانی به هنگام سفر خارجی با بخش فارسی رادیو بی بی سی مصاحبه کرده و به دنبال این حادثه پدر او در تاجیکستان از صفوف حزب کمونیست اخراج شده بود.

ضمناً فردی که در دوران شوروی از حزب خارج می‌شد، از سمت های خود در ساختارهای دولتی برکنار شده و پیدا کردن مشاغل خوب برایش دشوار می‌گردید.

رسمی شدن بی بی -سی در تاجیکستان

در آستانه فروپاشی اتحاد شوروی در اوایل دهه ۱۹۹۰ دسترسی به منابع اطلاعات رسانه‌های خارجی با شمول بخش فارسی رادیو بی بی سی عادی شد.

دکتر جاود مقیم، محقق تاجیک گفت که در سال ۱۹۸۹ همکاری برخی از خبرنگاران و دانشمندان تاجیک با بخش فارسی رادیوی بی بی سی شروع شده و مصاحبه باقر معین، رئیس بخش فارسی این رادیو با محی‌الدین عالم‌پور، خبرنگار تاجیک در باره وضعیت سیاسی در تاجیکستان پخش شد.

به گفته دکتر مقیم، بخش فارسی رادیوی بی بی سی از جمله نخستین رادیوهای خارجی بود که در سال ۱۹۹۳ دفتر خود را در شهر دوشنبه باز کرد و در وزارت خارجه تاجیکستان رسماً ثبت نام شده است.

هرچند در زمان آغاز تظاهرات گسترده مخالفان دولت تاجیکستان در شهر دوشنبه در بهار سال ۱۹۹۲ که جنگ داخلی را در پی داشت، خبرنگاران بخش فارسی بی بی سی، از جمله معصومه طرفه از شهر لندن به دوشنبه می آمدند و حوادث این کشور را از نزدیک دنبال می‌کردند.

در دهه ۱۹۹۰ اسکندر ختلانی، شاعر و روزنامه‌نگار سرشناس تاجیک از نخستین گزارشگران بخش فارسی بی بی سی در شهر مسکو روسیه محسوب می‌شد.

بی بی سی - 'نماز ششم'

در جریان جنگ داخلی در تاجیکستان در سالهای ۱۹۹۲-۱۹۹۷ نقش و جایگاه بی بی سی در این کشور مهم بود.

خبرنگاران بخش های فارسی و روسی بی بی سی بدون ترس و هراس از نقاط داغ و محل درگیری ها گزارش ها تهیه می‌کردند.

محی‌الدین عالم‌پور، نخستین خبرنگار بخش فارسی بی بی سی که تأسیس دفتر بی بی سی در تاجیکستان با فعالیت او مستقیماً ارتباط دارد، توانست نه تنها از مسائل داغ در زمان جنگ داخلی گزارش بدهد، بلکه بر تنوع گزارش های فرهنگی این رادیو افزود و سایر شنوندگان فارسی‌زبان را با تاجیکستان بیشتر آشنا کرد.

اما سال ۱۹۹۵ او به دست افراد مسلح کشته شد و همکاران او به ارائه گزارش ها از تاجیکستان ادامه دادند.

به گفته سلطان حمد، سخنگوی وقت اتحاد مخالفان دولت تاجیکستان، بخش فارسی بی بی سی بخصوص در میان پناهندگان تاجیک در افغانستان از محبوبت ویژه‌ای برخوردار بود.

آقای حمد گفت که پناهندگان تاجیک در اردوگاه ها یا کمپ های کندوز و مناطق دیگر شمال افغانستان این رادیو را با مهر و صداقت "نماز ششم" می‌خواندند.

به گفته آقای حمد، ساکنان کمپ با صدای بلند همدیگر را آگاه می‌کردند که "بی بی سی قضا نشود!"

وی می‌گوید، با توجه به آن که دستگاهها برای شنیدن برنامه رادیو کم بودند، معمولاً برنامه بخش فارسی بی بی سی ثبت شده و در محل تجمع پناهندگان دوباره پخش می‌شد.

سید عبدالله نوری، رهبر فقید اتحاد مخالفان و رئیس پیشین حزب نهضت اسلامی تاجیکستان و ظفر سیداف، سخنگوی وقت رئیس جمهوری این کشور مکرراً ضمن ابراز نظر در مورد بی بی سی از خدمتهای این رادیو در دستیابی به صلح و استقرار ثبات در تاجیکستان قدردانی کرده‌اند.

آقای نوری تأکید داشت، "اتحاد مخالفان منبری نداشت و تنها توسط رادیوی بی بی سی و آزادی نظر خود را ابراز کرده و از طریق این رسانه‌ها در باره وضعیت تاجیکستان اطلاع سریع و دقیق دریافت می‌کرد".

ضمناً، خدمات اطلاعاتی و تحلیلی اتحاد مخالفان پیشین دولت تاجیکستان در جریان مهاجرت در افغانستان، مطالب مربوط به تاجیکستان بخش فارسی رادیو بی بی سی را ضبط و روی کاغذ می‌آورد.

بی بی سی پل ارتباطی بود

برخی از کارشناسان تاجیک و افغان از نحوه انعکاس رویدادهای سیاسی از جانب بخش فارسی رادیوی بی بی سی انتقاد کرده و می‌گویند، عمدتا توجه این رادیو به مناطق جنگزده و درگیر متمرکز بوده است.

شمس الحق آریانفر، کاردار فرهنگی سفارت افغانستان در دوشنبه از آن ابراز نگرانی کرد که در پی استقرار ثبات در تاجیکستان برنامه‌های بخش تاجیکی رادیو بی بی سی قطع شد.

آقای آریانفر می‌گوید، با توجه به آن که در بیشتر مناطق افغانستان نیروی برق انتقال نمی‌شود، ساکنان این مناطق تنها از طریق رادیو از حوادث کشور خود و ممالک همسایه آگاه می‌شوند.

او تأکید کرد، بدون شک خدمت بخش فارسی رادیوی بی بی سی در معرفی فرهنگ و رسوم و آیین کشورهای همزبان و همفرهنگ تاجیکستان، ایران و افغانستان بزرگ است.

گفته می‌شود، برخی از ساکنان افغانستان و ایران به وسیله بخش فارسی رادیوی بی بی سی از وجود کشور همزبان تاجیکستان اطلاع یافته‌اند.

به اعتقاد گلرخسار سفی، شاعره سرشناس تاجیک، "این رادیو در ظرف ده‌ساله اخیر نقش پل ارتباطی میان تاجیکان و ایرانی های و افغان ها را بازیده‌است".

تغییرات کلی در بی بی سی

راه‌اندازی سایت اینترنتی بخش فارسی بی بی سی در اواخر دهه ۱۹۹۰ آغاز اصلاحات جدی در این رادیو محسوب می‌شود.

در تابستان سال ۲۰۰۸ فعالیت بخش تاجیکی رادیوی بی بی سی قطع شده و از طریق سایت اینترنتی برای هواداران خود مطالب، ویدیو، صحبتهای رادیویی و برنامه‌های تلویزیون را پیشکش می‌کند.

دو سالی قبل تلویزیون فارسی بی بی سی شروع به فعالیت کرد که در کنار حوادث جهان، ایران و افغانستان از رویدادهای تاجیکستان گزارش ها پخش می‌کند.