Тунисда Исломга муносабат 25 йил муқаддам у ерга келин бўлиб борган ўзбекистонлик назарида

Тунисдаги вазият сўнгги зиддиятлар ортидан ўз изига тушаётгандек кўринади. Бу қадар тарихий ҳодисаларнинг гувоҳи бўлишимни тасаввур ҳам қилмагандим. Менинг Тунисга келин бўлиб тушганимга йигирма беш йил тўлди. 1985 йилда ўзимга, жасоратимга қойил қолгандим. Худди чуқурлигини билмай туриб, сувга ўзимни ташлагандек ҳис қилганман. Бироқ, хотиржам эдим, чунки беш йил мобайнида мен бўлажак турмуш ўртоғимни яхши билиб олдим, унинг дунё қарашлари, фикрлари, ҳаттоки кийиниш усуллари менга мос эди. Лекин, барибир, ичим кичик бўлса-да, шубҳалардан ҳоли эмас эди.

"Ҳар ҳолда мусулмонлар юрти ким билсин, ҳақиқатда қандай урф-одатларга рўбару келарканман", деган фикр хаёлимдан ўтарди.

Тунис аэропортидан машинамиз чиқиб кетаркан, мен кўзимни очиб, пойтахтнинг обод кўчалари, замонавий кийинган аёлларию қизларга тикилиб қараганман.

Янги оиламда, мен шунга эътибор бердимки, фақат қайнонам ва қайнотам намоз ўқирдилар. Турмуш ўртоғим, унинг опаси ва опасининг эри ҳеч қандай ибодат қилмаганлар. Лекин, бу намоз ўқимасанг, Худога ишонмайсан деган нарсани англатмаган.

Ўзбекистонда Шўролар даврида "Худо борми?" деган саволдан фақат кекса бувинг хафа бўлиши мумкин эди. Бу ерда эса, бундай дейиш одамларни даҳшатга солиши мумкин эди. Тунисликлар учун дин муқаддас ва унга шак келтириш мумкин эмас.

Тунисда динга нисбатан эркинлик бор деган фикрга келдим. Бироқ, шунга қарамай, одамлар йигирма беш йил олдин диний мавзуларда кам гаплашишган. Масжидларнинг аксари бўм-бўш эди. Кексалардан бошқа одамлар кам боришарди у ерларга.

1985-1986 йилларда "ENNAHDHA" Исломий партияси ҳукуматга қарши махфий фаолият юргизишга ҳаракат қилган. У пайтдаги биринчи Президент Ҳабиб Бургибанинг ҳукумати исломчиларга қарши кураш олиб борган. Исломга Тунисда расман тақиқ бўлмаган. Аммо, расмийлар исломчиларнинг давлат ишларига аралашмасликларини исташарди.

1987 йили иккинчи президент Бен Али ҳукуматга келган пайтда у барча партиялар учун "демократик " сайловларни ўтказганди.

Ўшанда "ENNAHDHA" овозларнинг қарийб 18 фоизини қўлга киритганди. Лекин, Бен Али ўз сиёсий рақибларидан секин-аста қутилиш йўлларини кўра бошлади. Мамлакатни тарк этиб, қочиб кетишга улгурмаган раҳбарларни қамоқхоналарда чиритди.

Бироқ, оддий одамлар бу партияни ўтмишда ҳам, ҳозирда ҳам у қадар кўп хуш кўрмаган, деган фикрдаман. Чунки, Тунис жамиятида эмансипация, яъни хотин-қизларни эркинликка чиқариш жараёни ўта чуқур илдиз отганди ва ҳеч ким ўрта асрларга қайтишни хоҳламаган.

90 - йилларда динга қизиқиш кучайиб, атрофдаги одамлар дин ва ибодат ҳақида кўпроқ гапира бошлаганларини сездим. Боши ўралган аёллар сони кўпайиб борарди. Ва буни кўпроқ ёш аёллар орасида сезса бўларди. Бироқ, динга қизиқиш 2000 - йилга келиб энг юқори нуқтага чиқди, десак бўлади. Мен мактаб ўқувчилари ва университет талабаларининг бирданига рўмол ўрай бошлаганларига гувоҳ бўлдим.

Ўтмишда калта юбкалару чўмилиш кийимларини кийиб юрган танишларимнинг қизлари энди бошларидан оёқларигача ўраниб олишганди. Уларга қараб, ишлайдиган аёллар ҳам, ўқитувчилар, лицей профессорлари ҳам бошларига рўмол ўрашни бошлашган.

Мен бу ўзгаришларни тушунишга ҳаракат қилганман. Лекин, атеистик тарбия олганим туфайли бўлса керак, бунинг моҳиятини англаб етолмаганман. Мисол учун, йигирма йил олдин, тўйга борганингизда, юз нафар аёл ичида фақат бир меҳмоннинг рўмол ўраганини кўрардингиз. Ҳозирда эса, яқинда тўйга борганимда гувоҳ бўлдим, эллик нафар ҳижобли орасида икки ва уч нафаргина ўранмаган аёл бор эди.

Мен учун бу парадокс, яъни соғлом ақлга зид эди. Тунис барча араб мамлакатлари орасида аёлларнинг ҳуқуқлари тенг таъминлангани билан ажралиб туради, ҳам ижтимоий ва ҳам ҳуқуқий соҳада.

1957 йилда биринчи президент Ҳабиб Бургиба "сефсери"ни (Тунис аёллар бошларидан оёқларигача ўраниб оладиган ҳижобни) "даҳшатли жирканч латта" деб атаганди. У: "Тунис аёлларнинг юзи очиқ ҳавода бўлиши керак, улар эркин нафас олиши ва эркин яшаш ҳуқуқига эга бўлишлари керак", деб айтган.

Кейинчалик, Бен Али ҳукумати оммавий жойларда аёллар ҳижоб ўраб юришларини таъқиқламаган бўлса-да, расмий идораларда улар муаммоларга дуч келишган.

Конституцияда ҳижоб тақиқланмаган. Лекин, исломчиларнинг сиёсатга қайтиб келишидан қўрққан Бен Али уларга қарши шунақа йўллар орқали курашган.

Маҳалламиздан бир неча ўқувчи қизларни мактаблардан ҳайдашганди. Бошқа тарафдан, Саудия Арабистонига ҳаж сафари борувчилар сони кўпайгани боис аксар аёллар ва эркаклар намоз ўқишни бошлаганлар. Яқинда мен "Ҳалқа" деган аёллар "гапи"га бордим. У ерда суҳбат фақат дин ҳақида эди. Яъни, "Оллоҳ бундай деган, Оллоҳ ундай деган" қабилада.

Жума кунлари масжидлар номозхонларга тўлиб кетади. Рамазон ойида ҳамма ибодат билан шуғулланиб, сўкиниш ва ичишдан ўзларини тортишга ҳаракат қиладилар. Бошқа томондан эса, айнан рўза кунлари баъзи меҳмонхоналарда эркаклар чилим чекишади, ҳатто спиртли ичимлик истеъмол қилиш учун тўпланиш ҳоллари ҳам бўлади.

Назаримда, динга қизиқиш ортиб бораётганини икки сабаб билан тушунтириш мумкин. Сунъий йўлдош телеканаллари орқали тунисликларнинг хонадонларига Яқин Шарқ билан яқинроқ мулоқотни кириб келди. Арабзабон каналлар таъсири, хусусан, "Иқраа" диний канали томошабинларга жуда катта таъсир қила бошлади. Улардаги араб барномаларини олиб борувчи аёллар кийими жуда чиройли бўлгани ҳам қандайдир ўзига хос таъсир кўрсатди.

Мисол учун, 20 йил олдин, бундай турфа хил ҳижобларни кўрмаган бўлардингиз.

Мен ҳали тилга олган "Ҳалқа"даги аёллар Саудия Арабистонидан жуда чиройли ҳижоб олиб келганлари борасида сўзлашаётганларини эшитдим.

Ва ёш аёллардан бири яқинда "Иқраа" телеканалида рўмол ўраган қизларнинг юзлари янада чиройлироқ кўринади, чунки, рўмол юзнинг тузилишини бўрттириб кўрсатади, дейишган экан.

Иккинчи сабаб, назаримда, бу - арабларнинг ғурурлари топталгани. Икки Ироқ уруши, тиниб-тинчимаётган Фаластин ва Ғарбга қарши араб мамлакатларининг бирлаша олмаслиги, ўзаро тил топа билмасликлари динга қайтишларига туртки бўлган. Улар учун, дин бир маънода ўзликни ифодалаган, йўқолган аҳлоқий қадриятларга қайтишни англатган.

Бироқ, шу билан бирга, Тунисдаги инқилобнинг Ислом динига алоқаси бор деб ўйламайман. Тунисликлар ҳамиша Худога ишонган ва ишонадилар.

Мен аёллардан диний партияларнинг қайтиб келишлари, ҳукуматни бошқариш эҳтимолига қандай қарайсиз, деб сўраганимда, ҳижобга кирган аёллар гўё бир овозда: "Астағфуруллоҳ, Худо кўрсатмасин", дея жавоб берардилар.