روایت دنیای مخفی خرابکاری علیه پوتین در داخل روسیه

دو مرد روس که مخفیانه برای سرویس‌های اطلاعاتی اوکراین کار می‌کنند، روایت‌های نادری از عملیات‌هایی ارائه کرده‌اند که می‌گویند در آن‌ها نقش داشته‌اند؛ عملیاتی که دارایی‌ها و نیروهای نظامی را در داخل روسیه هدف قرار داده است.

یکی از این مردان که او را «ایوان» می‌نامیم، ادعا می‌کند از داخل روسیه در حملات پهپادی اوکراین به بمب‌افکن‌های راهبردی و کارخانه‌های مهمات در خاک کشور خودش نقش داشته است.

او در مستندی از سرویس جهانی بی‌بی‌سی درباره دنیای پنهان خرابکاران روس حضور دارد. این مستند که مارسین مامون، روزنامه‌نگار مستقل لهستانی، آن را ساخته، مرد دیگری را نیز معرفی می‌کند که او را «فوما» می‌نامیم؛ یک روس ساکن تبعید در لهستان.

فوما می‌گوید شبکه‌ای از داوطلبان مخفی در روسیه را اداره می‌کند که وظیفه آنها زیر نظر گرفتن افسران بلندپایه‌ای است که به گفته او، اداره اطلاعات نظامی اوکراین در حال بررسی احتمال هدف قرار دادنشان است.

او تاکید می‌کند که این داوطلبان هرگز در خودِ حملات مشارکت ندارند.

فوما همچنین درباره این‌که چه کسانی تحت نظر بوده‌اند سکوت می‌کند، اما پس از ترور سپهبد فانیل ساروواروف در دسامبر سال گذشته در مسکو، اذعان کرد که اطلاعاتی درباره او در اختیار اوکراینی‌ها گذاشته بود.

پیش از این گزارش‌های رسانه‌ای درباره گروه‌های خرابکاری روس منتشر شده بود، اما دسترسی به کسی مانند ایوان که در داخل روسیه فعالیت می‌کند و درباره فعالیت‌های ادعایی خود توضیح می‌دهد، نادر است.

اداره اطلاعات نظامی اوکراین تایید کرده است که ایوان و فوما هر دو با این نهاد همکاری می‌کنند. با این حال، این سازمان همچنین اذعان کرده است که نمی‌تواند از همه جزئیات و ابعاد ماجرا آگاه باشد.

وقتی از افسر رابط ایوان پرسیده شد که آیا می‌توان به او اعتماد کرد یا نه، پاسخ داد: «من از هیچ‌کس مطمئن نیستم؛ جز خودم.»

هم اداره اطلاعات نظامی اوکراین و هم این دو مرد درباره میزان اطلاعاتی که در اختیار دیگران می‌گذارند محتاط هستند و همین باعث می‌شود راستی‌آزمایی فعالیت‌هایی که ادعا می‌کنند انجام داده‌اند ناممکن باشد.

با این حال، شیوه‌های کلی‌ که ایوان و فوما توصیف می‌کنند از سوی مقام‌های اوکراین تایید شده است.

کی‌یف درباره راهبرد خود برای هماهنگ کردن حملات پهپادی به آنچه اهداف مشروع در داخل روسیه می‌نامد صحبت کرده و اذعان کرده است که برای این کار از ماموران مخفی استفاده می‌کند.

از آغاز جنگ همچنین چند ترور سیاسی در روسیه رخ داده است.

اوکراین بر اساس یک سیاست رسمی هرگز مسئولیت حملات هدفمند را به‌طور رسمی نمی‌پذیرد یا مدعی آن نمی‌شود، هرچند یک افسر اطلاعاتی اوکراینی پیش‌تر به بی‌بی‌سی گفته بود این کشور در کشته شدن سپهبد ایگور کیریلوف، یکی از مقام‌های ارشد نظامی، در دسامبر ۲۰۲۴ دست داشته است.

تایید این‌که چند روس در چنین فعالیت‌هایی برای اوکراین مشارکت دارند دشوار است. فوما شمار آن‌ها را حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ نفر می‌داند، اما این عدد قابل راستی‌آزمایی نیست.

ایوان و فوما می‌گویند نه فقط با جنگ روسیه در اوکراین، بلکه با حکومت ولادیمیر پوتین نیز مخالف‌اند و معتقدند آینده سیاسی او به نتیجه جنگ وابسته است.

ایوان می‌گوید: «در حال حاضر... فکر می‌کنم اگر [حکومت پوتین] جنگ را ببازد، ممکن است سقوط کند... ما با اقداماتمان تلاش می‌کنیم این روند را سریع‌تر کنیم.»

او به مامون گفت کارش شامل زیر نظر گرفتن تاسیسات نظامی و یافتن محل‌هایی برای مخفی کردن قطعات پهپاد، در آماده‌سازی برای حملات احتمالی به دارایی‌های نظامی روسیه، بوده است.

ایوان گفت: «وقتی این قطعات [پهپاد] با هم ترکیب می‌شوند... به یک سلاح بسیار قدرتمند تبدیل می‌شوند که می‌تواند با یک ضربه چیزی را که میلیون‌ها و میلیون‌ها دلار ارزش دارد نابود کند.»

او ویدئویی برای مامون فرستاد که ظاهرا او را در حال مخفی کردن مواد منفجره در نزدیکی یک پایگاه هوایی نظامی روسیه نشان می‌داد. اگر دستگیر می‌شد، به تروریسم متهم و برای دهه‌ها زندانی می‌شد.

کار فوما متفاوت است. او از راه دور فعالیت می‌کند و داوطلبانش در روسیه را به‌صورت آنلاین آموزش می‌دهد.

مامون شاهد یکی از این آموزش‌ها بود؛ درباره این‌که چگونه یک مقام ارشد نظامی که برای مراقبت و رصد تعیین شده، تعقیب شود.

فوما به داوطلبانش گفت: «یک پرونده... از من یا یکی از همکارانم دریافت خواهید کرد که هدف پیشنهادی در آن مشخص شده است. پرونده شامل عکس [هدف]، اطلاعات شخصی، جزئیات، تاریخ تولد، سن و توضیحی درباره او خواهد بود. اگر خودرو داشته باشد، اطلاعات خودرو هم وجود خواهد داشت. وقتی برای زیر نظر گرفتن هدف می‌روید، تلفن همراه با خود نبرید.»

فوما مدعی است زمانی بخشی از نخبگان روسیه بوده و بنابراین مجموعه‌ای خاص از ارتباطات و جریان دائمی اطلاعات داخلی در اختیار دارد.

او روی لپ‌تاپش به مامون نشان داد چگونه اهداف نظامی را نقشه‌برداری می‌کند.

گفت: «اینجا یک پایگاه داده را می‌بینید... محل انبارهای ذخیره، یگان‌های نظامی. محل زندگی ژنرال‌ها... محل زندگی خلبانان بمب‌افکن‌های راهبردی که اوکراین را هدف قرار می‌دهند.»

«برای شکستن یک سیستم، باید بفهمی چگونه کار می‌کند. بعد می‌توانی نقاط ضعفش را هدف بگیری.»

او گفت حدود «سه دوجین» نفر در شبکه او فعالیت می‌کنند؛ افرادی که میان روسیه، اوکراین و دیگر کشورهای اروپایی پراکنده‌اند. به گفته او، اعضای مستقر خارج از روسیه پشتیبانی تدارکاتی ارائه می‌کنند؛ از جمله ردیابی ردپای دیجیتال افرادی که هدف زیر نظر گرفتن قرار دارند.

فوما تاکید کرد که اداره اطلاعات نظامی اوکراین افرادی را که باید زیر نظر گرفته شوند معرفی می‌کند، اما او و اعضای گروهش خودشان نیز بررسی می‌کنند که آیا این افراد واقعا باید به‌عنوان «جنایتکار جنگی» تلقی شوند یا نه.

او گفت: «معمولا... ما هم اطلاعات [فرد مورد نظر] را بررسی می‌کنیم... فقط بعد از آن است که می‌گوییم همکاری می‌کنیم یا نه.»

با این حال، او استدلال می‌کند اقدامات تیمش موجه است.

او می‌گوید: «می‌خواهم کسانی که به نام پوتین و روسیه کارهای وحشتناکی در اوکراین انجام می‌دهند... بفهمند که باید بهایش را بپردازند. می‌خواهم بترسند.»

فوما تاکید کرد که فقط اطلاعات را به اوکراینی‌ها منتقل می‌کند و شبکه‌اش هیچ تروری را خودش انجام نمی‌دهد.

درباره ترور ژنرال ساروواروف که در دسامبر ۲۰۲۵ کشته شد، او بعدتر در پیامی به مامون نوشت: «زیر نظر گرفتنش واقعا زحمت داشت. گاهی با معشوقه‌اش و گاهی با همکارش زندگی می‌کرد. رد خودش را پاک می‌کرد و مدام برنامه‌اش را تغییر می‌داد.»

اما فوما هیچ برنامه‌ای را پیشاپیش با مامون یا بی‌بی‌سی در میان نگذاشت.

ایوان حتی پس از انجام عملیات هم درباره کاری که در آن نقش داشته بسیار محتاط بود.

فوما خودش درباره ایوان تحقیق کرد.

او پس از بررسی با ارتباطات اطلاعاتی نظامی خود در اوکراین و روسیه، به این نتیجه رسید که احتمالا ایوان در طرح حمله به بزرگ‌ترین کارخانه پهپاد نظامی روسیه در یلابوگا در ژوئن سال گذشته نقش داشته است. گزارش شد در این حادثه یک نفر کشته شده است.

ایوان تاکید کرد هدف همیشه این است که تا حد امکان از آسیب رساندن به غیرنظامیان جلوگیری شود.

عملیات برای خود ایوان نیز به‌وضوح بسیار پرخطر بوده است.

او گفت: «جدی‌ترین مورد زمانی بود که خودروی من برای بازرسی متوقف شد و مواد منفجره دست‌ساز همراهم بود. خطر بسیار بالا بود؛ اما همان‌طور که می‌بینید، شناسایی نشدم.»

او گفت برای کاهش خطر لو رفتن، «هیچ ساختار مشخصی» در کار وجود ندارد و افزود هرگز با افرادی که در کنارشان کار می‌کرده ملاقات نکرده و هویتشان را نمی‌دانسته است.

فوما نیز همین قانون را برای نیروهایش دارد.

او گفت: «به محض این‌که شروع کنید افراد را در گروه‌ها، چت‌های عمومی و مانند آن جمع کنید... و ردپایی در اینترنت باقی بگذارید، با احتمال زیاد کل گروه خیلی سریع بازداشت یا نابود خواهد شد.»

ایوان تاکید کرد افراد اندکی در روسیه باقی مانده‌اند که برای چنین کاری مناسب باشند.

او گفت: «بیشتر آدم‌های عقیدتی یا کشور را ترک کرده‌اند یا الان پشت میله‌های زندان‌اند.»

بر اساس اطلاعات بی‌بی‌سی، بسیاری از روس‌هایی که در خاک کشور خود در فعالیت‌های خرابکاری نقش دارند یا کاملا بی‌خبرند، مثلا رانندگان کامیونی که نمی‌دانند محموله‌شان دستکاری شده، یا افرادی هستند که در ازای پول این کار را انجام می‌دهند.

اما ایوان می‌گوید انگیزه‌اش ایدئولوژیک است و پیش‌تر عضو اپوزیسیون سیاسی بوده است.

به همین دلیل انتظار می‌رود رفت‌وآمدهای او به‌شدت تحت نظر مقام‌های روسیه باشد.

پس این‌که او توانسته بارها از روسیه خارج شود و دوباره بازگردد، تعجب‌برانگیز است.

مامون ایوان را متقاعد کرد با خودرو او را به بیابان‌های گرجستان ببرد تا بتوانند آزادانه صحبت کنند و از او پرسید اوکراینی‌ها چگونه می‌توانند به او اعتماد کنند.

ایوان گفت: «به یک کشور ثالث می‌روی... جایی که ماموران [اوکراین] با تو ملاقات می‌کنند... و آزمون دروغ‌سنجی انجام می‌دهند.»

مامون از ایوان خواست او را با یکی از مسئولان اداره اطلاعات نظامی اوکراین در اوکراین مرتبط کند.

این مرد بلافاصله با ایوان تماس گرفت و مکالمه را روی بلندگو انجام داد؛ ظاهرا برای نشان دادن این‌که ایوان برای او کار می‌کند.

آن‌ها به‌صورت رمز صحبت می‌کردند و از عبارت «تعمیرات مدرسه» استفاده می‌کردند.

اما بعدتر، مسئول ارتباطی اذعان کرد نمی‌تواند احتمال این را رد کند که ایوان هم‌زمان برای روس‌ها نیز کار کند؛ چه داوطلبانه و چه تحت فشار.

فوما معتقد است این‌که ایوان می‌تواند آزادانه سفر کند لزوما نشانه هشدار نیست.

او به مامون گفت: «در [ساختار حکمرانی کشور] انواع سوراخ‌ها وجود دارد و اگر آن‌ها را بشناسی، یا صرفا خوش‌شانس باشی، می‌توانی از میان این سوراخ‌ها رد شوی... و داخل سیستم زندگی کنی. مثل موش داخل یک تکه پنیر.»

شاید نکته متقاعدکننده‌تر این باشد که اگر ایوان برای سرویس امنیت فدرال روسیه، هم جاسوسی می‌کرد، منطقی بود اطلاعاتی را که درباره برنامه‌های حمله اوکراین داشت با این نهاد در میان بگذارد.

بیش از یک سال پیش از حمله ویرانگر بیش از ۱۰۰ پهپاد اوکراینی، ایوان به مارسین گفته بود قرار است حمله بزرگی به بمب‌افکن‌های راهبردی در پایگاه‌های هوایی نظامی مختلف در سراسر روسیه انجام شود، هرچند هرگز نگفته بود این حمله چه زمانی یا کجا رخ خواهد داد.

مارسین از ایوان پرسید چگونه با فشار این کار کنار می‌آید.

او گفت: «ترس همیشه هست. همه‌جا دنبالم می‌آید. حتی وقتی هیچ کاری هم نمی‌کنی، باز می‌ترسی. این روسیه است.»

با این حال، او خوش‌بین بود که زندگی‌اش در نهایت تغییر خواهد کرد.

گفت: «پوتین که تا ابد زنده نمی‌ماند.»