Рубионинг рус тили ҳақидаги гапи нега Ўзбекистондан ташқарида ҳам баҳсларга сабаб бўлди?

АҚШ давлат котиби Марко Рубионинг Самарқандда журналистлар билан суҳбат чоғида айтган бир неча оғиз гапи Ўзбекистон ахборот макони ва ижтимоий тармоқларида кенг муҳокамаларга сабаб бўлди. Аслида унинг изоҳи жуда қисқа бўлган. Бироқ у мамлакатда йиллардан буён давом этиб келаётган тил сиёсати, миллий ўзлик ва рус тилининг жамият ҳаётидаги ўрни ҳақидаги баҳсларни яна кун тартибига олиб чиқди.

19 октябр куни Ўзбекистонга ташрифи чоғида Самарқанд шаҳрида журналистлар билан мулоқот қилган Марко Рубио мухбирлардан бирига: "Сиз бу ернинг тилида гаплашасизми ёки йўқ? Ўзбек тилида?" деб мурожаат қилди.

Журналист эса рус тилида жавоб беришга уриниб, русча бироз гаплаша олишини айтди. Шундан кейин Рубио қисқа изоҳ берди: "Ҳа, тушунарли. Бу ерда у энди расмий тил эмас. Лекин яхши. Тушунишимча, кўп одамлар ҳали ҳам унда гаплашади".

Суҳбатнинг қисқа видеоси ўша куни таниқли ўзбек журналисти Анора Содиқнинг расмий Uzdiplomat Telegram каналида эълон қилинди. Каналда эслатилишича, Рубио ташрифи дастурига минтақа ташқи ишлар вазирлари иштирокидаги C5+1 мулоқоти, Ўзбекистон раҳбарияти билан икки томонлама учрашувлар ҳамда икки давлат бизнес вакиллари билан суҳбатлар кирган эди.

Видеога муносабат билдирган Анора Содиқ ўз шахсий каналида шундай деб ёзди: "АҚШ давлат котиби Марко Рубио бизнинг амалдорларимиз 30 йилдан бери айтишга журъат қилмаган гапни айтди. У рус тилида гапирган журналистга рус тили Ўзбекистонда энди давлат тили эмаслигини эслатди. Ўз мамлакатимизда ўз тилимизнинг мақомини америкалик дипломат кўрсатиб қўяётгани ҳақиқатан ҳам парадокс".

Русча гапирган журналист ўзи ким эди?

Ҳодиса журналист шахси атрофида ҳам нотўғри маълумотлар тарқалишига сабаб бўлди. Масалан, хусусий қозоғистонлик нашр Ulysmedia.kz Рубио суҳбатлашган шахсни дастлаб "маҳаллий журналист" деб атаган.

Бироқ кейинчалик хусусий ўзбек ахборот сайти Kun.uz аниқлик киритиб, савол берган киши маҳаллий ОАВ вакили эмас, балки Bloomberg мухбирларидан бири - Эрик Мартин эканини маълум қилди. Унинг маълум қилишича, журналист давлат котибига инглиз тилида мурожаат қилган, шундан кейин Рубио ундан ўзбек тилини билиш-билмаслигини сўраган.

Kun.uz қайд этишича, Регистон майдонида тасвирга олинган ва вирусдек тарқалган видео мамлакатда тил масаласи бўйича кенг муҳокамаларни келтириб чиқарган. Нашр, шунингдек, кўпчилик журналистни маҳаллий мухбир деб ўйлагани учун унга нисбатан танқидлар ҳам бўлганини ёзган.

"Бу тасодифий гап бўлмаган бўлиши мумкин"

Мавзуга муносабат билдирган таниқли қозоқ сиёсатшуноси Ғозиз Абишев Ulysmedia.kzга берган шарҳида Рубионинг рус тили ҳақидаги изоҳи мутлақо тасодифий бўлмаган бўлиши мумкинлигини айтди.

Абишевнинг фикрича, Вашингтон Марказий Осиёдаги манфаатларини олдиндан белгилаб олган бўлиб, улар қаторига америкалик компанияларнинг табиий ресурслардан фойдаланиш имкониятини кенгайтириш, диний экстремизмга қарши кураш ва Россия ҳамда Хитой таъсирини камайтириш каби вазифалар кириши мумкин.

Сиёсатшуносга кўра, америкалик дипломатлар давлат котиби учун минтақадаги беш давлат ҳақида таҳлилий материаллар тайёрлаган бўлиши эҳтимолдан холи эмас. Бу материалларда минтақа учун хассос бўлган тил ва миллий ўзлик масалалари ҳам қамраб олинган бўлиши мумкин. Шу боис, унинг фикрича, рус тили мақоми ҳақидаги изоҳ ҳисобланган дипломатик сигнал бўлиши эҳтимоли бор.

У шундай деди: "Рубио тажрибали сиёсатчи. АҚШ сайлов тизимида фақат ўз фикрини айнан керакли сўзлар сони билан етказа оладиган ҳақиқий "бўрилар" омон қолади. Яхши қурилган жумлалар хавфни минималлаштириб, таъсирни максимал даражага чиқаради".

Блогер: ҳар ким бу гапдан ўз маъносини излаяпти

Ўзбек мусиқачиси ва блогери Жасур Мирсағатов Facebook саҳифасида баҳсларнинг асосий сабаби Рубионинг гапи бир вақтнинг ўзида тил сиёсати, миллий ўзлик ва постсовет маконида рус тили атрофидаги сиёсий баҳслар билан туташиб кетганида эканини ёзди.

Унинг фикрича, ўзбек тили мавқеини ошириш тарафдорлари буни миллий ўз тақдирини ўзи белгилаш рамзи сифатида қабул қилмоқда. Россия таъсирининг кучайишидан хавотирда бўлганлар учун эса бу минтақа тил ва сиёсий суверенитетининг эслатмасидир. Рус тилида сўзлашувчи аудитория эса бу ҳолатни рус тилидан атайлаб узоқлашиш сифатида қабул қилиши мумкин.

Мирсағатов шундай хулоса қилди: "Бу видео кўпроқ қисқа, ҳиссий жиҳатдан содда бўлгани ва ҳар ким ундан ўз сиёсий қарашларининг тасдиғини топиши мумкинлиги учун тарқалмоқда. Аслида эса Рубио ўзбек тили мақомини қайд этди ва бир вақтнинг ўзида рус тили ҳали ҳам кенг тарқалганини тан олди. Ҳозирча у тил масаласида баҳс чиқаришни атайлаб мақсад қилганини кўрсатувчи далил йўқ".

Кирилл ёзуви ҳақидаги баҳслар яна кун тартибида

Шу билан бирга, таълим соҳаси эксперти Комил Жалилов 20 октябр куни рус тили ва кирилл ёзуви давлат бошқаруви тизимида ҳали ҳам кенг қўлланилаётгани ҳақида фикр билдирди. Унинг айтишича, бу давлат тили учун қонун билан белгиланган лотин ёзувига тез ва тўлиқ ўтишни қийинлаштирмоқда.

Жалиловнинг таъкидлашича, амалдаги лотин алифбоси қонун бўйича ўзбек тилининг ягона расмий ёзув тизими ҳисобланади. Шунга қарамай, юқори давлат идораларидаги ҳужжатлар ҳануз кирилл алифбосида юритилади. Ҳатто лотин алифбосининг қабул қилиниши учун овоз берган сиёсий партиялар нашрлари ҳам ташқи кўринишда лотинча бўлса-да, мазмунан кириллдан фойдаланишда давом этмоқда.

Унинг фикрича, муаммо алифбонинг ноқулайлигида эмас, балки қарор қабул қилувчи шахсларнинг уни қабул қилишга тайёр эмаслигидадир.

Ўзбек тили байрами арафасидаги муҳокама

Можаро мамлакатда 21 октябр куни нишонланадиган Ўзбек тили байрами арафасида юз берди.

Шу муносабат билан халққа йўллаган мурожаатида Шавкат Мирзиёев тилнинг ривожланиши одамлар ўз фикрини эркин баён қила олиши ва расмий ҳужжатларни ўзбек тилида осон тушуниши билан намоён бўлишини таъкидлади. Бу ҳақда Gazeta.uz хабар қилди.

Президент шундай деди: "Қонунлар, қарорлар, кўрсатмалар ва мурожаатларга жавоблар тўғри, аниқ ва тушунарли тилда ёзилиши керак. Давлат тилига ҳурмат давлат хизматларининг юқори сифатида ҳам намоён бўлиши лозим".

Тил масаласи Ўзбекистонда мунтазам баҳсларга сабаб бўлиб келади, айниқса рус тилининг ўрни ҳақидаги муҳокамалар тез-тез жамоатчилик эътиборини тортади. Яқинда Сергей Лавров Самарқанддаги уруш ёдгорлигида рус тилидаги ёзувлар йўқлигидан норозилик билдирганида ҳам бу кенг танқидларга сабаб бўлган эди.